Chủ tịch Hội lao phổi tư vấn phòng tránh và điều trị bệnh hiệu quả

Bác sĩ đang điều trị cho bệnh nhân lao.

Hàng năm Việt Nam phát hiện thêm hàng trăm ngàn người mắc bệnh lao mới và là quốc gia đang có gánh nặng về bệnh lao đa kháng thuốc. Đặc biệt ngày càng có nhiều bệnh nhân siêu kháng thuốc. Việc kiểm soát và điều trị bệnh lao đa kháng thuốc hiện nay gặp niều khó khăn do còn nhiều rào cản như hạn chế thuốc chống lao mới, khó xác định nguồn lây và chưa thể xây dựng phác đồ riêng cho từng cá thể. Xung quanh chủ đề này, PGS.TS Đinh Ngọc Sỹ, Phó chủ tịch Tổng hội y học Việt Nam, chủ tịch Hội Lao và bệnh Phổi Việt Nam chia sẻ một số thông tin đến phòng tránh cũng như điều trị bệnh lao.

Trước tiên, PGS cho biết diễn biến bệnh lao ở Việt Nam hiện nay?

Theo báo cáo của tổ chức y tế thế giới (WHO) năm 2015, đến nay bệnh lao vẫn còn là vấn đề nghiêm trọng của sức khỏe cộng đồng. Việt Nam đứng thứ 14 trong 20 nước có nhiều bệnh nhân lao nhất và đứng thứ 11 trong 20 nước có gánh nặng về bệnh lao đa kháng thuốc.

Trong những năm qua chúng ta đã có những bước tiến bộ làm giảm tỷ lệ hiện mắc lao hàng năm khoảng 4,6%, tỷ lệ mắc lao mới giảm 2,6%/năm và tỷ lệ tử vong do lao giảm 4,4%, góp phần cho việc phấn đâu đạt các chỉ tiêu của mục tiêu thiên niên kỉ ở Việt Nam.

Ông có thể nói rõ hơn về tác hại của bệnh lao?

Bệnh lao tác động lên ba mặt chính xã hội như sau: Thứ nhất, làm mất sức lao động của người bệnh (ít nhất 1/3 thời gian của năm) dẫn đến giảm 30% thu nhập mang lại từ chính bản thân người bệnh.

Thứ hai, bênh lao gây tốn kém tiền bạc của gia đình và xã hội trong việc điều trị bệnh. Chi phí trực tiếp cho người bệnh lao (thuốc chữa lao, xét nghiệm) ước tính trung bình từ 1000 đến 2000 USD (khoảng 20-40 triệu đồng VN). Mặc dù chi phí này được nhà nước chi trả, song những chi phí gián tiếp cũng rất cao.

Thứ ba, bệnh làm ảnh hưởng đến phát triển bền vững của quốc gia. Một khi mang gánh nặng của căn bệnh này trong cộng đồng dân cư, đồng nghĩa với sự nghèo đói, lạc hậu. Với bệnh lao đa kháng thuốc và siêu kháng thuốc thì vấn đề còn nặng nề hơn nhiều.

Đặc biệt, mặc dù phải chi cho bệnh nhân đa kháng thuốc gấp hàng trăm lần so với  bệnh nhân lao khác, nhưng hiệu quả mang lại cũng đạt tối đa 70%. Hơn nữa, do điều trị lao đa kháng thuốc dài thời gian (từ 12-18 tháng), nguy cơ làm lây lan vi khuẩn đa kháng ra cộng đồng thành dịch lao thầm lặng là vấn đề lo ngại nhất.

Tình trạng bệnh lao kháng thuốc, siêu kháng thuốc bùng nổ ở Việt Nam thế nào thời gian qua, thưa PGS?

Theo định nghĩa của WHO, lao đa kháng là vi khuẩn lao kháng với ít nhất hai loại thuốc chính yếu isoniazid, rifampicin (nhóm I). Còn lao siêu kháng (hay kháng thuốc mở rộng) là lao đa kháng thuốc và kháng thêm một số loại trong nhóm thuốc uống quinolon (nhóm III) và một loại trong các loại thuốc tiêm (nhóm II).

Mặc dù được đầu tư nhiều nguồn lực từ Chính phủ và Quốc tế, song chúng ta vẫn chưa thể kiểm soát được bệnh lao kháng thuốc một cách hiệu quả. Hàng năm vẫn có khoảng gần 3% bệnh nhân lao đa kháng thuốc xuất hiện trong khoảng hơn 100.000 bệnh nhân lao mới phát hiện. Đó là chưa kể đến tỷ lệ kháng thuốc trong số bệnh nhân lao đã và đang điều trị.

PGS.TS Đinh Ngọc Sỹ- Chủ tịch Hội Lao và bệnh phổi Việt Nam.

Năm 2015, toàn quốc phát hiện 2.500 bệnh nhân lao đa kháng, nhưng chỉ quản lý, điều trị được 83% trong hệ thống chống lao nhà nước. Vẫn còn nhiều người bệnh điều trị ở các cơ sở y tế tư nhân. Đây là một thách thức cho công tác chống lao của nước ta, một mặt những người bệnh đó không được hưởng chế độ hỗ trợ của nhà nước, họ phải bỏ tiền túi khoảng 4000-5000USD/người cho một liệu trình. Và không phải ai cũng theo đuổi được dẫn đến hậu quả nhiều người bị siêu kháng thuốc.

Nguyên nhân làm gia tăng tỉ lệ đa kháng thuốc, siêu kháng thuốc là gì, thưa PGS?

Muốn hạn chế được lao kháng thuốc nói chung, lao siêu kháng thuốc nói riêng cần phải có những giải pháp kĩ thuật đồng bộ. Một trong các khâu quan trọng nhất là phát hiện sớm và điều trị khỏi những bệnh nhân lao mới xuất hiện. Lao đa kháng hay siêu kháng cũng chỉ xuất hiện sau những điều trị không đúng, sử dụng thuốc không hợp lí như: Uống không đúng liều, khi thấy bệnh có dấu hiệu thuyên giảm thì ngưng dùng thuốc, bỏ trị.

Vấn đề nữa là việc quản lý các thuốc kháng sinh mới có hiệu lực với vi khuẩn lao trôi nổi ngoài thị trường. Người dân tự ý mua những thuốc này điều trị các nhiễm khuẩn không do lao, không theo hướng dẫn của chuyên khoa sẽ dễ làm vi khuẩn lao (nếu có) kháng thuốc đó và trở thành lao “siêu kháng thuốc”.

Bệnh nhân lao đa kháng thuốc đang được điều trị chủ yếu bằng phác đồ nào?

Việt Nam triển khai chương trình quản lý lao đa kháng từ tháng 9/2009, thí điểm tại Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch (TP.HCM) với phác đồ được xây dựng cho riêng Việt nam, liệu trình kéo dài 18 tháng. Kết quả ban đầu rất khả quan với hơn 70% trường hợp thành công. Hiện chúng ta đã triển khai mở rộng điều trị lao đa kháng trên 45 tỉnh, thành với trang bị hiện đại.

Theo đó có thể phát hiện nhanh và chính xác vi khuẩn lao kháng thuốc trong 2 giờ (so với 4 tháng trước đây). Đặc biệt với kinh nghiệm và thiết bị chẩn đoán sinh học phân tử (gene Xpert), năm 2015 chúng ta đã phát hiện được 2200 bệnh nhân đa kháng thuốc đạt 97% so với kế hoạch. Kết quả điều trị số bệnh nhân được đánh giá năm 2015 với phác đồ hiện nay đạt tỷ lệ thành công 69% (cao hơn toàn cầu là 50%).

PGS có thể giải thích rõ hơn về phương pháp sử dụng thuốc mới Bedaquiline (BDQ)?

Có thể nói gần 50 năm từ khi thuốc điều trị lao Rifampicin ra đời cho đến nay, chưa có thuốc chống lao hiệu quả hơn được áp dụng rộng rãi ngoài cộng đồng. Điều đó nói lên sự khó khăn trong việc tìm kiếm một phương thức điều trị bệnh lao hiệu quả hơn. Thế giới đang nỗ lực tìm ra các giải pháp đồng bộ như thiết bị chẩn đoán nhanh (đã có và vẫn đang tiếp tục tìm kiếm), vác xin phòng lao tốt hơn, hiệu lực hơn tiêm phòng BCG như hiện nay (nhưng chưa ra) và tìm thuốc mới (đã có hy vọng).

Tuy nhiên cùng với sự phát triển của xã hội và tiến bộ của KHKT, những bước đi trong việc tìm ra thuốc mới đang có những bước tiến khả quan. Bedaquiline (BDQ) là một ví dụ, thuốc đã được tổ chức thực phẩm và thuốc Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt từ năm 2012 cho phối hợp điều trị lao đa kháng thuốc với các bằng chứng có hiệu lực trong việc kiểm soát vi khuẩn lao. Việt nam là một trong những quốc gia đầu tiên đươc hỗ trợ thuốc cho hơn 100 bệnh nhân đa kháng thuốc từ giữa năm 2014.

Xin nhắc lại rằng Bedaquiline chỉ là thuốc điều trị thêm vào phác đồ với ít nhất ba loại thuốc khác chưa bị kháng trong phác đồ điều trị lao đa kháng. Đây không phải là thuốc duy nhất để điều trị lao đa kháng như một số người nhầm tưởng.

Ưu, nhược điểm của loại thuốc mới này là gì, thưa PGS?

Thuốc mới có những điểm mạnh như chưa bị kháng, làm ức chế sự phát triển và lây lan của vi khuẩn đạt hiệu quả cao. Nhờ vậy liệu trình điều trị của thuốc được rút ngắn từ 18-24 tháng xuống còn 6-9 tháng làm giảm độc tính tác động đến cơ thể người bệnh.

Song cũng giống những thuốc khác, BDQ sẽ bị kháng cùng với thời gian và mức độ sử dụng. BDQ gây ra những tác dụng không mong muốn như các thuốc khác (đau đầu, rối loạn tiêu hóa) nhưng còn ảnh hưởng đến tim mạch có thể gây tử vong. Do vậy bệnh nhân tim mạch trước khi sử dụng thuốc phải được bác sĩ chẩn đoán kĩ lưỡng.

Đối với bệnh nhân siêu kháng thuốc thì sao?

Hiện nay trong 100 ngàn bệnh nhân lao mới phát hiện có tỉ lệ đa kháng khỏang 4%, tỉ lệ siêu kháng khoảng 1% trong số bệnh nhân đa kháng. Nhờ bệnh nhân siêu kháng thuốc còn ít nên chúng ta đã xây dựng được phác đồ điều trị riêng cho từng người, liệu trình kéo dài 6 tháng bằng thuốc mới BDQ kết hợp với một số thuốc khác. Tuy nhiên con số bệnh nhân siêu kháng thuốc được điều trị bằng thuốc BDQ còn ít.

Khó khăn thường gặp trong điều trị bệnh lao là gì, thưa ông?

Tuy nhiên bệnh lao rất khó phòng tránh vì nó lây qua đường không khí, rất dễ bị lây một cách thụ động từ người mang mầm bệnh và rất khó xác định nguồn lây. Mặt khác vi khuẩn lao dễ xâm nhập, bùng phát đối với người có thể trạng yếu (trẻ em, người ốm đau), thời gian ủ bệnh kéo dài và khi phát hiện thường ở giai đoạn nặng.

Bác sĩ đang điều trị cho bệnh nhân lao.

Điểm khác nữa, nếu như các bệnh khác khi chữa trị khỏi thì không còn vi khuẩn trong cơ thể. Song với bệnh lao, dù cơ thể điều trị khỏi thì vi khuẩn vẫn tồn tại và có thể khởi phát bất cứ lúc nào. Theo tiêu chuẩn hiện nay,  sau khi điều trị xong phác đồ, không tìm thấy vi khuẩn trong cơ quan nhiễm bệnh nữa (đờm) thì được kết luận khỏi bệnh. Nhưng thực tế nhiều người điều trị xong, qua chụp chiếu X Quang vẫn tìm thấy những hang có thể có vi khuẩn lưu trú. Bởi vậy, muốn phòng tránh chủ động thì cần phải điều trị khỏi những người bệnh lao, để họ không là nguồn lây cho gia đình và xã hội. Với những người sau khi điều trị lao cần tiếp tục theo dõi, tư vấn và can thiệp nếu cần thiết.

PGS có thể chia sẻ một số kinh nghiệm để bệnh nhân lao tăng hiệu quả trong quá trình trị liệu?

Những người bị bệnh lao không nên bi quan, vì bệnh có thể chữa khỏi hoàn toàn. Theo đó bệnh nhân cần uống thuốc chống lao đều đặn theo chỉ dẫn của bác sĩ. Đồng thời thực hiện chế độ ăn uống hợp lí, đủ chất, tránh các loại nước có cồn, tránh thức khuya, gắng sức là những biện pháp rất cần thiết nhưng rất đơn giản.

Trong quá trình điều trị, tuyệt đối tuân thủ phác đồ, sử dụng thuốc đúng liều, không bỏ liều dẫn tới kháng thuốc.

Vậy làm thế nào để phòng tránh bệnh lao hiệu quả, thưa ông?

Phòng chống bệnh lao rất đơn giản. Nói vậy vì lao là bệnh có điều kiện: Vi khuẩn lao sống được trong môi trường ẩm thấp, không thông thoáng gió. Ngược lại ánh nắng mặt trời có thể diệt vi khuẩn lao trong 10 phút. Như vậy nếu môi trường sống thoáng đãng, phòng ốc sạch sẽ, đồ đạc phơi khô thì ít ra không có nơi cho vi khuẩn lao trú ngụ. Mặt khác một cơ thể khỏe mạnh, sinh hoạt điều độ, không bệnh tật cũng không thể là điều kiện tốt để vi khuẩn lao gây bệnh được.

Những phương pháp phòng tránh bệnh lao thụ động như đeo khẩu trang, che miệng khi ho ít mang lại hiệu quả. Chúng ta cần giải quyết triệt để bằng cách cắt đứt nguồn lây. Đó là điều trị khỏi cho người bệnh.

Chân thành cảm ơn PGS.TS Đinh Ngọc Sỹ, chúc ông luôn dồi dào sức khỏe.

M.Long (thực hiện)